CARL SAGAN’IN PALAVRA TESPİT
YÖNTEMLERİ
Carl Sagan’ın Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum
Işığı kitabı bilgi kirliğinin yayıldığı hatta kasıtlı propaganda aracı olarak
dünyanın her yerinde yoğun olarak kullanıldığı şu günlerde herkesin okuması
gereken bir kitap.
Sagan’ın kitabında önerdiği palavra tespit
yöntemleri şunlar:
1 – Size
‘gerçek’ diye sunulan olguları bağımsız kaynaklardan teyit edin.
2- Argümanı
destekleyen kanıtların tartışılmasını destekleyin. Bu tip bir tartışmayı farklı
iki fikri savunan ve hakikaten konunun uzmanı olan kişilerden dinleyip farklı
perspektifleri değerlendirmek önemlidir.
3- Otorite
kaynaklı argümanların çok kıymeti yoktur. Geçmişte pek çok otorite hata yaptı
gelecekte de yapacaklar. Bilimde otorite değil uzmanlık önemlidir.
4- Birden fazla
hipotez oluşturun. Herhangi bir şeyi açıklamak gerektiğinde gözlediğiniz şeyi
açıklayabilecek tüm alternatif hipotezleri düşünün. Ardından bu alternatiflerin
her birini nasıl test edebileceğinizi de düşünün. Bu testten başarıyla geçen
açıklamanın doğru olma ihtimali ilk aklınıza gelen ve gözünüze güzel görünen
açıklamadan daha yüksektir.
5- Bir hipotezi
sadece size ait diye fazla benimsemeyin. Sizin hipoteziniz de diğerleri gibi
gerçeği bulma yolunda bir ara duraktır. Kendinize neden bu fikri beğendiğinizi
sorun diğerleri ile adil bir şekilde karşılaştırın. Kendi hipotezinizi
reddetmeniz için ne gerektiğini düşünmeye çalışın. Bunu siz yapmadığınız
takdirde başkaları yapacaktır.
6-
Bulgularınızı ve gözlemlerinizi rakamlara dökmeye çalışın. Eğer öne sürdüğünüz
açıklama herhangi bir şekilde ölçülebiliyor ve rakamsal (nicel) olarak ifade
edilebiliyorsa bu yöntemle farklı hipotezleri karşılaştırmanız çok daha kolay
olacaktır. Net olmayan ve nitel (kalitatif) kavramlar için çok fazla açıklama
öne sürülebilir. Elbette açıklama bulmamız gereken pek çok nitel konu da var
ama bunlara ilişkin kanıtlar bulmak her zaman daha zordur.
7- Açıklamanız
bir argümanlar zincirine dayalı ise bu zincirdeki ilk önerme ve akabindeki tüm
argümanların doğru olması gerekir. Unutmayın birbirine bağlı bir mantık
zincirindeki argümanların bazılarının doğruluğu açıklamayı desteklemeye yetmez.
8- Okkam’ın
usturasını anımsayın. Elimizde gözlemlediğimiz olguyu aynı derecede iyi
açıklayan iki hipotez olduğunda çok sayıda ön koşulu gerektirmeyen ve daha
basit açıklama genelde doğru olandır.
9-
Hipotezinizin nasıl yanlışlanabileceğini kendinize sorun. Test edilemeyen
ispatlanması mümkün olmayan önermelerin pek kıymeti yoktur.
Sagan aynı kitapta bir iddiayı inceleyip teyit
ederken ne yapmamız gerektiği kadar ne yapmamamız gerektiğine de değiniyor.
Böylelikle Sagan’ın palavra tespit kiti günlük hayatta sıklıkla karşılaştığımız
20 adet argüman ve mantık safsatasını özetliyor:
1- Adam karalama (ad hominem): Yapılan
argümandaki hatalara değil argümanı yapan kişiye saldırmak
2- Otorite safsatası (argument from authority):
Kişinin söylediklerinin geçerliliğine değil ünvanına bakıp söylediğini geçerli
saymak
3- İstenmeyen etki argümanı: Yapılan argümanı
kanıtlarla desteklendiği için değil istenmeyen sonuçları engellemek için doğru
kabul etmek
4- Cehalete başvurma (appeal to ignorance):
Ortaya sürülen argümanı kanıtlarla desteklendiği için değil aksini gösteren
kanıt yokluğu nedeniyle doğru saymak
5- Özel durum argümanı (special pleading):
Argümanı destekleyen delil yokluğunda argümanı destekleyecek veri bulmaktansa
veri yokluğuna bahane bulmak
6- Varsayılan cevap argümanı (assuming the
answer): Argümanın destekleyen önermenin argümanın neden doğru olması
gerektiğini cevaplamaması
7- Gözlem iltiması (observational selection):
Argümanı güçlendiren örnekleri dikkate alırken aksini gösterenleri yok
varsaymak
8- Küçük sayı istatistiği: Argümanı destekleyen
örneklerin sayısının çok az ve limitli olmasını dikkate almamak
9- Tutarsızlık: Yapılan argümanın mantık
kurgusunun aynı kişinin diğer savunduğu şeylerle tutarsız olması
10 – Buradan bu sonuç çıkmaz argümanı
(non-sequitur): Argümanı desteklemek adına verilen önermenin argümanın
doğruluğu ile hiç bir ilgisi olmaması
11- Ardışıklık safsatası (post hoc ergo propter
hoc): İki olayın birbirini takip etmesi nedeniyle ilkini ikincinin nedeni
varsaymak
12- Anlamsız soru safsatası: Argümanı lehinde
sonlandırmak için mantıklı bir şekilde cevaplanamayacak soru sormak
13- Sahte ikilem (false dichotomy): Pek çok
olasılık olan bir durumda sadece iki seçenek olduğunu ve bunlardan birini
seçmek gerektiğini iddia etmek
14- Kısa döneme karşı uzun dönem safsatası:
Sahte ikilem benzeri bir safsatadır ama çok kullanıldığı için ayrıca
bahsetmekte fayda var. Biri yakın diğer uzak dönemde önemli olacak iki durumu
sanki birinden birini seçmek zorundaymışçasına lanse etmek
15- Kaygan zemin (slippery slope): Küçük bir
olayın çığ etkisi ile uzak gelecekte kaçınılmaz şekilde çok büyük ve önemli bir
başka olaya neden olacağını var saymak
16- Neden /sonuç ilişki karmaşası: Tesadüfi
olarak birlikte gözlenen olay ya da istatistiklerin birbiriyle otomatikman
neden sonuç ilişkisi içinde olduğunu varsaymak. Oysa iki değişkenin birbiri ile
korelasyonu olması her zaman neden sonuç ilişkisi olduğunu göstermez
17- Korkuluk argümanı (strawman): Tartışan
kişinin karşısındakinin argümanını saptırarak saldırmayı daha kolay haline
getirmesi
18- Bastırılmış kanıt / cımbızlama argümanı:
Argümanı savunan kişinin karşı tarafın öne sürdüğü veri ve kanıtları görmezden
gelmesi
19- Sinsilik argümanı (weasel words): Bir
argümanı savunurken bilinen ve onu zayıflatacak şeyleri bilerek hasır altı
etmek
20 – İstatistik cehaleti: İstatistiksel
verilerin anlamını kavramamak:
Hepimiz önümüze gelen iddiaları Sagan’ın
önerdiği esasları anımsayarak değerlendirmeli yaptığımız argümanlarda da
bahsettiği mantık safsatalarını kullanmaktan kaçınmalı karşımıza gelen kanıtlar
sağlamsa daha önce inandıklarımızla çelişiyor olsa bile fikrimizi
değiştirmekten imtina etmemeliyiz.
Sagan’ın da dediği gibi:
“Bilimin kalbinde
birbiriyle çelişen iki kavramın temel dengesi yatar: yeni fikirlere karşı açık
fikirli olmak (ki bu fikirler bazen son derece acayip ya da alışılmadık
olabilir) ve ister eski ister yeni olsun her fikrin eleştirel düşünce ve
şüphecilik ile detaylıca incelenmesi. Ancak bu şekilde engin saçmalıkları engin
gerçeklerden ayırmak mümkün olabilir. ”
Işıl Arıcan
Tam metin: https://yalansavar.org/2016/12/28/carl-saganin-palavra-tespit-yontemleri/
