HABİP HAMZA ERDEM :TOPLUMSAL
BİLİMLERİN PÜR MELALİ [GEORG SIMMEL (1858-1918)]
E-POSTA : habiphamza@gmail.com
Gorg Simmel sosjolojinin ‘kurucular’ı arasında
sayılmaktadır. Ona göre insan ve topluma yönelik ne varsa, toplumsal yaşamın
‘ilişkisel’liğinin (relationnelle) doğasında yeralmaktadır.
Fransızca ‘relationnel’ sözcüğü Almanca’da
‘Wechselwirkung’ sözcüğünün çevrisi olmakla birlikte, tam karşılığı değildir.
Eğer daha yakın bir tanımlama aranacak olursa, Christian PAPILLOUD’nın önerdiği
değişim etkisi [effet(s) de changement(s)] (1). terimi kullanılabilir. Öyle ki,
bir çekim ve itki deviniminde, hem etkileme hem de etkilenme (değişme) birlikte
olacaktır, ki ardından değişmişliğin etkisi başlayacaktır. Yani, Simmel’in
‘Wechselwirkung’u, sıradan bir ilişkisellik ya da bireylerin ‘karşılıklı
etkisi’ (actions réciproques)(2)
olmayıp, yazdıkça geliştireceği bir ‘kavram’ olacaktır. Son toplamda
sosyolojinin kendisi olacaktır da denilebilir.
Bu noktayı az ileride ayrıntılı olarak ele
alacağız. Ancak, özellikle 1980’li yıllarda, onun ‘bireyselliği’ öne çıkaran
görüşleriyle güncelleştirilmesine karşın, öncelikle onun ‘para’ya ilişkin
görüşlerine bakalım.
Çünkü, “Modern kültürde para” (Das Geld in der
modernen Kultur), başlıklı çalışmasıyla, adı daha çok ‘para’ ile de anılmaya
başlanmıştır.
Paranın felsefesi (Philosophie de l’argent,
Paris, Presses Universitaires de France, 1987) çalışmasında ise, değişimde
karşıdakine ‘güven’den çok ‘değer olarak paraya güven’in önemine dikkat
çekmesinin ‘bireyciliği’ ile bir çelişki oluşturup oluşturmadığı da ayrı bir
soru olarak sorulabilir.
Ancak, Simmel’in, böylece, yakın çevremizde
güvenilir insan olarak bilinenlere bakılmaksızın, para sayesinde, daha doğrusu
‘değişim’ sayesinde, dünyanın başka yörelerinde yaşayanlarla güvenilir bir
‘bağ’ kurulmuş olacağını ileri sürdüğü düşünülmektedir (3).
Ne var ki, bu kez ‘paranın değeri’ sorunun ele
almak gerekecektir. Ki, Simmel Paranın Psikolojisi (« Zur Psychologie des
Geldes », in Otthein Rammstedt (dir), Georg Simmel) başlıklı çalışmasında,
parasal değişimde, herhangi bir malın ‘tam karşılığı’nın olabilmesinin
‘hesaplanması’ ve ‘ussal haklılığı’ üzerine kafa yoracaktır.
Döneminin etkin düşünce akımlarından ‘tarihsel
maddecilik’ ve ‘yapısalcılık’a yakın düşmemek için geliştirdiği ‘yöntembilimsel
bireycilik’ (individualisme méthodologique) ve belki de modern kuruculuk
(constructivizme) denilebilecek doğa ve kültür arasında kurduğu ilişkliyle,
tarihsel maddeciliğe karşı olmaktan çok onu daha da karmaşıklaştırmıştır
denilebilir.
Nitekim, günümüzde post-modern olarak bilinen
yeni-kuruculuk (constructivizme), soysoloji ve giderek toplumsal bilimlerde bir
sorunsal (problématique) ya da paradigma oluşturmaktan çok, toplumbilimsel bir
‘bulutsu’luk, bir ‘anlaşılmaz’lık akımına dönüşmüştür (4).
Simmel’in ‘para’sına dönülecek olursa; “para
günümüzün Allahıdır” (« Sur la psychologie de l’argent », p. 38) diye
yazıyordu.. O gün ki, Birinci Dünya Savaşı’ndan önceki günlerdir. Eğer günümüz
finansal sermayesini görecek olsa, Simmel’in ne diyebileceğini kestirmek bile
zor, ama lanetleyeceğinden kuşku duyulmamalıdır.
Bununla birlikte, Simmel’in felsefeden
sosyoloji ve giderek toplumsal bilimlerde bir “virtüöz” (virtuose de
l’interdisciplinarité) gibi olduğu da söylenilmektedir.
O nedenle,
Simmel’in ‘Wechselwirkung’u Christian PAPILLOUD’un doktora tezinin
konusu olmaktadır. (Marcel Mauss, Georg Simmel. Eléments pour une approche
sociologique de la relation humaine).
Dahası günümüzde, ‘Simmel’ci görececilik’diye
bir ‘bilimsel’ ölçüt de yok değildir. Kuşkusuz, böyle bir yazıda yeri değil
ama, söylemeden geçmek olmaz: Bu tip bir görececilik, Nasrettin Hoca’nın o da
haklı, bu da haklı, ama benim Karakaçan’ım da haklı değerlendirmesine neden
benzemesin?
Tam da günümüz toplumsal bilimlerindeki,
‘bulutsu’luğun resmidir diye düşünmeden edemiyor insan.
(1) Christian PAPILLOUD, “Georg Simmel. La
dimension sociologique de la
Wechselwirkung”, pp : 103-129 Cet article est tiré de notre thèse en
cours, intitulée : Marcel Mauss, Georg Simmel. Eléments pour une approche
sociologique de la relation humaine.
(2) Julien DAMON, « La pensée de… Georg
Simmel (1858-1918) », Informations sociales 2005/3 (n° 123), page 111
(3) Marion CLERC, L’argent dans la culture
moderne et autres essais sur l’ “économie de la vie, Paris, Editions Hermann,
coll. « PUL », 2018, 196 p textes choisis et présentés par Alain DENEAULT, 1re
éd. 2006, ISBN : 978-2-7056-9610-8.
(4) Nitekim, 2005 yılında Sorbonne’da
savunulan ve « Les Théories constructivistes en question »
başlıklı tez savunmasında toplumsal ‘kuruluş’ (construction)’un sınırları ele alınmıştır.
