Tutku DİLAVER : ERMENİSTAN DIŞ POLİTİKASINDA YENİLİK
NEREDE ?
Nisan Devrimi sonrasında Ermenistan’da pek çok alanda
hızlı bir şekilde başlatılan değişim ve dönüşüm trendi, erken seçimlerde
Paşinyan’ın Başbakan olarak seçilmesiyle yerini durgun bir sürece bıraktı. İç
politikada önceki yönetimlerin hatalarıyla hesaplaşma süreci devam ederken, dış
politika için aynı yönde bir süreç henüz başlatılabilmiş değil. Seçimleri
takiben, Ermenistan Dışişleri Bakanı’nın Dağlık Karabağ sorununda barışçıl
çözüm arayışının diğer tüm sorunların önünde geldiği şeklindeki beyanları da
tam olarak karşılığını bulmuş değil.[1] Dahası
Paşinyan’ın 4-5 Mart Brüksel ziyareti, sözde Dağlık Karabağ yönetiminin bir
taraf olarak çözüm sürecine dâhil edilmek istendiğini gösteriyor. Ancak bu
öneri, başta Azerbaycan olmak üzere, AB ve diğer uluslararası kuruluşlar
tarafından uygun bulunan bir görüş değil. AB Komşuluk Politikası ve Genişleme
Müzakerelerinden sorumlu Johannes Hahn bu konu hakkında Paşinyan’ın bu
girişiminin yenilik getirmekten öte zorluk yaratacak bir durum ortaya
çıkaracağını ifade ediyor.[2] Bir diğer
yandan Aliyev ve Paşinyan arasında yapılması planlanan ikili görüşme formatı
hakkında da henüz düzenli bir format haline dönüşmüş değil. Tüm bu gelişmeler
ışığında, Paşinyan’ın Ermenistan dış politikasına nasıl yeni bir vizyon
getireceği konusu giderek tartışmalı bir hal alıyor.
Nisan devrimi sonrasında Rusya ile ilişkilerinde
gerilimli dönemler yaşayan Paşinyan yönetimi, Suriye’ye asker ve sivil
olmak üzere bir insani yardım misyonu gönderme kararını hayata geçirdi. Bazı
Ermeni analistlere göre karar, Ermenistan’ın dış politikasında bir kumar
oynadığını gösteriyor. Suriye’ye asker gönderilerek Rusya’yla ilişkilerin
düzeltilmesinin umut edildiğine yönelik yorumlar yapılıyor.[3] Ancak Paşinyan
yönetiminin bir CSTO üyesi olarak bir yandan Rusya ile ilişkilerini
geliştirmeye çalıştığı diğer yandan ise NATO ile iyi ilişkiler kurmak istediği
görülüyor.
Bu açıdan Ermenistan dış politikasında geleneksel
olarak izlenen Rusya’yı Batı ile dengeleme anlayışının, Paşinyan döneminde de
sürdürüldüğünü söylemek mümkün. Paşinyan, AB ve özellikle NATO’yu Ermenistan’ın
dış politika sorunlarına dâhil etme niyetini, 2018 yılının Temmuz ayında
katıldığı NATO Zirvesinde ortaya koymuştu. Hatırlanacağı üzere Paşinyan
bu zirvede ve sonrasında Euronews’e yaptığı açıklamalarda, Dağlık Karabağ
sorununun çözümü için NATO ve AB’den beklediği desteği dile getirmişti. Ancak
Zirvenin sonuç belgesinde, NATO’nun Güney Kafkasya ülkelerinin toprak bütünlüğü
ilkesine vurgu yapılması, Paşinyan’ın istediğinin tersine bir durum yaratmıştı.[4]
Ancak, bu belgeye rağmen Ermenistan’ın NATO ile
yakınlaşma isteği sona ermiş değil. İkili ilişkilerin seyrine dair NATO’nun
Kafkasya ve Orta Asya özel temsilcisi James Appathurai’nin Ermenistan’a
gerçekleştirdiği ziyaret ise Ermenistan’ın bu isteğini cesaretlendirecek
yanları olması nedeniyle dikkat çekiyor.
Appathurai’nin ziyareti sırasında Ermeni
basınına yansıyan detaylar NATO’nun Ermenistan konusunda kararlı bir tutum
izleyip izlemediği sorusunu akıllara getiriyor. Nitekim NATO’nun işbirliğiyle
kurulan internet bilgi merkezinde de Appathurai’nin söz konusu açıklamalarına
yer verilmiş olması NATO’nun resmi tutumunun da bu yönde olma ihtimalini
gösteriyor.[5]
Ermenistan’ın Fransa Büyükelçiliğinin desteğiyle
gerçekleştirilen NATO haftası nedeniyle 11-13 Mart arasında Ermenistan’a
ziyarette bulunan Appathurai burada bir konferansa katılarak, NATO’nun
Ermenistan’ın Suriye’deki insani misyonuna dair bakışı ile Dağlık Karabağ
konularındaki tutumuna dair bir takım ipuçları verdi. Appathurai bu toplantıda,
NATO’nun Ermenistan’ı güvenilir bir partner olarak gördüğünü ifade etti.[6] Ermenistan’ın
Suriye’ye gönderdiği misyonunu hakkında ise, Ermenistan’ın resmi savlarını
dinlediğini söyleyen Appathurai, bu konuda NATO adına bir yorum yapmamayı
tercih etti ve NATO’nun bu duruma yakın zamanda bir tepki vermeyeceğini
söylemekle yetindi. Ancak, ABD’nin ve dahi pek çok NATO üyesi ülkenin tepki
gösterdiği bu misyon hakkında NATO özel temsilcisinin kesin bir tavır
sergilememiş olmasını, NATO’nun zımni bir kabul gösterdiği şeklinde yorumlamak
da mümkün. Türkiye’nin de üyesi olduğu NATO’nun bir CSTO üyesi olarak
Ermenistan’ın bu hamlesine sessiz kalması, pakt içerisindeki dayanışma ve
bütünlük anlayışını sorgulanmasına neden olabilecek bir durum oluşturuyor.
Ermenistan’ın bu misyonu, NATO’nun soğuk savaş sonrasında benimsediği “İstikrar
ve yeniden yapılandırma sorumluluğu en uygun olarak bu konularda gerekli
birikim, yetki ve yeteneğe sahip aktörler tarafından üstlenilmelidir”
şeklindeki anlayışıyla da, Ermenistan’ın Dağlık Karabağ’daki faaliyetleri
nedeniyle, ters düşüyor.
Ermenistan’ın NATO ve AB nezdindeki resmi savları
“uluslararası barışa katkı yapan demokratik Ermenistan” vurgusu üzerinde
yoğunlaşıyor. Ancak Dağlık Karabağ ve etrafındaki rayonların fiili olarak
Ermenistan tarafından işgal altında olması, bu savın doğruluğunun
sorgulanmasına neden oluyor. Öte yandan Appathurai, Dağlık Karabağ sorunuyla
ilgili, ikili görüşme sürecine destek verildiği ve barışçıl bir çözümün
desteklendiğini belirtmesi, bir yandan NATO’nun bu konunun dışında kalmak
istediğini gösterirken, diğer yandan NATO’nun konu içine çekildiği izlemini
veriyor.
Ermenistan’ın Suriye’deki faaliyetlerine karşı kesin
bir tavır sergilenememesi, bir pakt üyesi olan Türkiye ile NATO ilişkilerini
yakından ilgilendiriyor. Öte yandan, Dağlık Karabağ sorununa NATO’nun dâhil
edilmesi ihtimali hem Türkiye hem de Azerbaycan açısından sorgulanabilir bir
durum yaratıyor.
[1] Şirin Payzın, “Ermenistan’da yeni bir
sayfa: ‘Devrim değil evrim’,” T24,
https://t24.com.tr/yazarlar/sirin-payzin/ermenistanda-yeni-bir-sayfa-devrim-degil-evrim,21036.
[2] “EU rejects Pashinyan’s ideas to impede
Karabakh talks,” Vestnik
Kavkaza, http://vestnikkavkaza.net/news/EU-rejects-Pashinyan-s-ideas-to-impede-Karabakh-talks.html.
[3] Eduard Abrahamyan, “Understanding
Armenia’s Syrian Gamble,” https://jamestown.org/program/understanding-armenias-syrian-gamble/
[4] Tutku Dilaver, “Batı İle Rusya Arasında
Ermenistan’ın Reelpolitik Arayışı,” AVİM,
https://avim.org.tr/tr/Analiz/BATI-ILE-RUSYA-ARASINDA-ERMENISTAN-IN-REELPOLITIK-ARAYISI
[5] “No ‘political obstacles’ to
Armenia-NATO ties, says James Appathurai,” NATOinfo,
http://www.natoinfo.am/en/news/308/
[6] “NATO hails Armenia as “a stable
and reliable partner,” PanArmenian,
http://www.panarmenian.net/eng/news/266330/
