Musul petrolleri konusunda
rol oynayan bir Ermeni asıllı Osmanlı vatandaşı ve iş adamı GÜLBENKYAN ADINA
HATIRA PULLARI
Ermenistan Posta Teşkilatı, Kalust Sarkis
Gülbenkyan’ın 150. yaş günü teması çerçevesinde hazırlanan iki adet hatıra
pulunu 23 Mart’ta onaylayarak dolaşıma sokmuştur. Gülbenkyan hatırasına
hazırlanan posta pulları, Portekiz’de bulunan Gülbenkyan vakfı ile Portekiz
Posta Teşkilatının işbirliğiyle, Fransız Cartor şirketinde basılmıştır. Söz
konusu posta pulları, Calouste Sarkis Gülbenkyan’ı Lizbon’daki Calouste
Gülbenkyan Müzesi’nde bulunan ve kendisine ait koleksiyonundaki sanat
eserlerinin arka planında tasvir etmektedir. Pulların tasarımını ise Portekiz
ve Ermenistan posta teşkilatlarının tasarımcıları beraber görev yaparak
hazırlamışlardır. Posta pullarının dağıtımının ardından Ermenistan Merkez
Bankası Gülbenkyan anısına hatıra parası basılacağının da haberini vermiştir.
Bu vesileyle Gülbenkyan’ın hayatını ve Osmanlı’yla ilişkilerini incelemekte
fayda vardır.
Kalust
Sarkis Gülbenkyan, Osmanlı Devleti’nin son yıllarında Londra ve Paris
sefaretlerinde fahri mali müşavirlik görevlerinde bulunması nedeniyle Musul
petrolleri konusunda rol oynayan bir Ermeni asıllı Osmanlı vatandaşı ve iş
adamıdır. Hayatı hakkında araştırmalar yapılmışsa da birbiriyle tutarlı pek
fazla araştırma bulunmamaktadır. Rivayete göre Gülbenkyan’ın kendisi hayatının
detaylarının gizli kalması için epey çaba sarf etmiştir.
Hakkındaki
araştırmaların pek çoğu Musul petrolleri ve sanatseverliği üzerinden
yapılmıştır. Gülbenkyan’ın eğitimi gereği, Bakü petrolleri ile ilgili yazdığı
makaleler Sultan II. Abdülhamid’in dikkatini çekmiştir. Gülbenkyan Sultan’ın
kendisine bu konuda danışmanlık yapmıştır. II. Abdülhamid, kendisinden
Mezopotamya ve Osmanlı topraklarındaki petrol rezervleri ile ilgili bir çalışma
hazırlanmasını talep etmiştir. Bu çalışmanın sonucunda olası petrol
bölgelerinin II. Abdülhamid adına tapulandığı bilinmektedir.
1900’lerin
başında Gülbenkyan ve ailesi o tarihlerde baş gösteren Hınçak ve Taşnak
faaliyetlerinin ticari faaliyetlerini kötü etkilememesi için Mısır’a
gitmişlerdir. Kalust Gülbenkyan’ın oğlu Nubar Gülbenkyan daha sonra kendi
yazdığı otobiyografisinde, ailesinin taşınma sebebini soykırım iddialarıyla
bağdaştırmıştır. Ancak tam da bu noktada bazı akademik çalışmaların üzerinde
durduğu önemli bir noktayı hatırlatmak gerekmektedir. Gülbenkyan neredeyse tüm
eğitim ve öğretim hayatını Londra ve Paris’te geçirmiştir. Bu nedenle bu
şehirleri çok daha iyi bilmektedir. Dolayısıyla herhangi bir tehditten kaçmaya
çalışan Gülbenkyan’ın daha önce hiç bulunmadığı Mısır yerine, bu şehirleri
tercih etmesi daha olası görülmektedir[1]. Nitekim
kendisinin petrolle ilgili çalışmaları sebebiyle Mısır’ın o dönemki yöneticisi
Nubar Paşa tarafından bir davet aldığı ve bu nedenle oraya gittiği
düşünülmektedir. Ayrıca Nubar Gülbenkyan 1964 yılında Türk vatandaşı hüviyetini
geri almak için ilgili makamlara başvurmuş ve olumlu sonuç almıştır.
Dolayısıyla kendisinin yukarıda belirtilen beyanlarını diaspora baskısı
nedeniyle yazdığı düşünülebilir.[2]
Diğer
yandan, Gülbenkyan’ın Londra’da çeşitli alanlarda faaliyet gösteren şirketleri
bulunmaktadır. Bu nedenle Mısır’ın ardından Londra’ya geri dönmüş ve 1902
yılında İngiliz vatandaşlığına geçmiştir. Ancak buna rağmen Osmanlı ile
bağlarını koparmamamış, Londra ve Paris’teki Osmanlı sefaretlerinde görevde
bulunmuştur.[3]
Birinci
Dünya Savaşından kısa bir süre önce Musul petrolleri üzerinde pek çok yabancı
şirket anlaşmazlık yaşamaktadır. Bu çevrelerde iyi tanınan ve Osmanlı
yönetimiyle de iyi ilişkileri olan Gülbenkyan, bu konularda bir arabuluculuk
görevi yapmıştır. Öte yandan, Gülbenkyan 1912 yılında Türk Petrol Şirketi
adıyla kurulup 1929’da Irak Petrol Şirketine dönüşen şirketin kurulmasına
önayak olmuştur.[4] Kendisi
başlangıçta Türk Petrollerinin yüzde yirmi beş hissesine de sahiptir. Ancak
daha sonra hisselerinin bir kısmı üzerinden Amerikalılarla anlaşarak devretmiş
ve yüzde beş hisse sahibi olmuştur. O zamandan sonra kendisi de “yüzde beş”
lakabıyla anılmıştır.
Gülbenkyan
Birinci Dünya Savaşı sırasındaki yoğun iş temposunun ardından kendisini sanat
koleksiyonerliğine vermiştir. Londra’daki evinde geniş bir koleksiyona sahip
olan Gülbenkyan bir müze açmak istemiştir. Hatta bunun için Türkiye’ye
başvurduğu rivayet edilmektedir. Fakat hayatının son yıllarında dinlenmeye
çekildiği Portekiz’de vefat ettikten sonra burada kendisi adına bir vakıf
kurulmuştur. Gülbenkyan’ın koleksiyonu da burada sergilenmeye başlamıştır.
1915
olaylarından önce Osmanlı topraklarından göçen Gülbenkyan, hayatı boyunca bu
meseleye dair herhangi bir beyanda bulunmamıştır. Nitekim Yalçın Bayer’in
aktardığına göre[5] Gülbenkyan Türkiye’ye yaptığı
seyahatlerde devlet protokolü ile karşılanmıştır. Bu açıdan bakıldığında
kendisinin Türkiye’ye iyi ilişkileri olduğu görülebilmektedir.
Ancak
Gülbenkyan’ın adına kurulan Gülbenkyan Vakfı’nın faaliyetleri incelendiğinde
özellikle 1915 olaylarının yansıtılması konusunda tarafgir bir yaklaşım
benimsendiği görülmektedir. Hatta vakfa ait internet sitesinde Gülbenkyan’ın
hayat hikâyesinin anlatıldığı kısımda “ Ermeni aktivistler tarafından
düzenlenen Osmanlı Bankası baskınının tetiklediği organize saldırılardan
kaçtığı” şeklinde ifadeler bulunmaktadır. Yukarıda anlatıldığı gibi
Gülbenkyan’ın Osmanlı İmparatorluğundan ayrılışının ardında, bu saldırıların
ardından devletin ailesine yönelttiği bir tehdit değil, saldırganların ticari
hayatına yönelttiği bir tehdit olması daha muhtemel görünmektedir.
Gülbenkyan’ın ismini yaşatma iddiasında olan bir vakfın, ömrü boyunca bu
meseleye dâhil olmamış bir işadamı üzerinden başka iddiaları yaşatmaya
çalışması pek uygun görünmemektedir.
[1] Ali Okumuş, Kalust Sergiz Gülbenkyan Ve
Türk Petrol Şirketi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara
Üniversitesi, https://katalog.marmara.edu.tr/eyayin/tez/eTez024326.pdf
[2] “Ben Eski Tebaanız Nubar S.
Gulbenkyan,” Taha Toros Arşivi, http://earsiv.sehir.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11498/14034/001509224006.pdf?sequence=3
[3] Ali Okumuş, Kalust Sergiz Gülbenkyan Ve
Türk Petrol Şirketi.
[4] Şenay Sayın Aslan, “Calouste Sarkis
Gulbenkian ve Koleksiyonu,” Sdü Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler
Dergisi sosyal Bilimler Dergisi, http://dergipark.gov.tr/download/article-file/609427
[5] Ibid.
