Maxime
GAUIN : ‘NEJDEHİZM’ ERMENİSTAN’DA HALEN RESMİ OLARAK DEVAM
ETMEKTEDİR
Analiz No : 2019 / 28
1886 yılında doğmuş ve 1955 yılında ölen
Garegin Nejdeh (ayrıca Nzhdeh veya Njdeh olarak yazılmaktadır) 1890’da kurulmuş
bir parti olan Ermeni Devrimci Federasyonu’nun bir lideri idi. 1912-1913
yılları arasında gerçekleşen Balkan Savaşları sırasında, yani yabancı
gönüllüler dâhil Bulgar güçleri Türklere, Pomaklara ve Yunanlılara karşı etnik
temizlik gerçekleştirdikleri bir dönemde[1], bir Ermeni gönüllü birliğine Bulgaristan
adına önderlik etmiştir – sonrasında Birinci Dünya Savaşı sırasında Rus
ordusundan bir diğer gönüllüler birliğine önderlik etmiştir. Rus kaynaklarına
göre (askeri mahkeme hükümleri dâhil), Ermeni gönüllüler daha Kasım 1914
yılında bir dizi katliam, tecavüz ve yağma gerçekleştirmişlerdir.[2] 1918’den 1921’e kadar Nejdeh Ermenistan
Cumhuriyeti’nin bir subayı idi ve, nihayetinde, Sovyetlerin 1921’deki nihai
zaferine kadar EDF tarafından bu ülkenin doğusunda devam ettirilen fiili
Cumhuriyetin bir subayı idi. Bir kez daha, Nejdeh etnik temizlik uygulayan
güçlere komuta eden subaylar arasında yer almıştır.[3]
1933 yılında, EDF’nun talebi üzerine,
Nejdeh Kuzey Amerika’da parti’nin gençlik kolunu kurmuştur. 1943 yılına kadar
parti’nin ismi, Ermenice’de anlamı “Irkın dini” olan, Tzgeghagron idi. “Irk’ın
İbadetçileri Birliği” şeklinde tercüme edilebilir. Daha sonra ismi, 2019
yılında halen geçerli olan (ABD, Kanada ve Avustralya’da), Ermeni Gençlik
Federasyonu (EGF) olmuştur. Tzgeghagron’un doktrini eskiden ve halen Aryan
ırkçılığına dayanmaktadır. 27 Eylül 1933 tarihli Hairenik gazetesinde (Boston) Nejdeh
aşağıdaki açıklamada bulunmuştur:
“Irksal-Dinsel
olan kişi ırkının kanının bir tanrısal varlık olduğuna inanmaktadır. Irk her
şeyin üstüdür ve her şeyden önceliklidir. Irk önce gelir. Her şey ırk içindir….
Irksal Dinsel Tarikatların kendi genel mehzepleri, önderlikleri ve siyasi
simgelerinin olduğunu duymaktayız. Ayrıca, kendi üniformaları, kendi ilahileri,
kendi ayinleri, kendi bayramları olacaktır.”
21 Ocak 1935 tarihli Hairenik Weekly (bugün Armenian Weekly) gazetesi
Tzgeghagron’u aşağıdaki şekilde alıntılamıştır:
“Size
Tzgeghagron Öğretisini vaaz ediyorum, ırkın ibadetini […] Benim için
bireyselliğin ve özgürlüğün en önemli görevi ırkımın sesini takip etmektir. Ben
Tzgeghagron’um. Bu demektir ki: Irkımın farkındayım. Irkıma inanmaktayım.
Irkıma ibadet etmekteyim. Irkımın ulu olduğunu biliyorum; ırkımın insanlığa
aldığından daha çoğunu verdiğini biliyorum. Irkımın bir müminiyim ve, dikkat
ediniz, başka bir ilaha tapmaktayım, ırkımın kanını, bu kanın lekesiz namusu
halkımızın geleceği belirleyecektir. […] Irkın iradesinin tanrılaştırılması –
Tzgeghagron bunun için savaşmaktadır.”
Nazi yönelimi herkesçe açık bir şekilde
anlaşılmadı ise, Nejdeh şöyle bir açıklamada bulunmuştur (Hairenik Weekly, 10 Nisan 1936):
“Bugün Almanya ve İtalya güçlüdürler, çünkü bir ulus olarak ırk üzerinden
yaşayıp nefes almaktadırlar.”[4] Bundan dolayı, Nejdeh ve destekçileri
için “ırkın” anlamına dair muğlaklık yoktur: Hitler için aynı durumdur. Bu
1933’ten uzun zaman önce ve hatta Birinci Dünya Savaşı’ndan önce Aryancı
ırkçılığa geçen EDF için pek de yeni bir durum değildi.[5]
İkinci Dünya Savaşı’nın başlangıç dönemi
sırasında Nejdeh – EDF’nun diğer iki lideri Ardaches Apeghian ve Vahan Papazian
ile birlikte – 1942 yılında Üçüncü İmparatorluğun işgal edilmiş doğu
bölgelerden sorumlu bakanı Alfred Rosenberg’ın himayesinde kurulan Ulusal
Ermeni Konseyi’nin bir üyesi idi. Konseyin ana amaçları arasında Wehrmacht ile
Waffen-SS için gönüllüler toplamak yer almıştı.[6] 1944 yılında Sovyetler tarafından
tutuklanan Nejdeh 25 yıl ağır hapse mahkûm edilmişti ve 1955’te bir Rus çalışma
kampında ölmüştür.
Nejdeh kesinlikle tek Nazi işbirlikçisi
değildi; fakat Alman olmayanlar için Nazi doktrininin hazırlanmasında en çok
rol oynayan kişiler arasında yer almıştır ve, daha da önemlisi, günümüzde
devlet kurumları tarafından bir ulusal kahraman olarak anılan tek kişidir
(1923’ten 1956’ya kadar EDF’nun ana lideri ve Wehrmacht’ın subayı olan
Drastamat “Dro” Kanayan ile birlikte). Daha 1991’de, “ılımlı” Cumhurbaşkanı
Levon Ter-Petrosyan Erivan’ın ikinci en büyük meydanına ve altındaki metro
istasyonuna onun ismini vermiştir. 1998 yılından 2018 yılına kadar iktidarda
olan Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi Nejdeh’i özgün ideolojik referans olarak
kabul etmiştir. Nikol Paşinyan iktidardaki ilk ayları sırasında konuyu fazla
tartışmamıştır. Ancak Ekim 2019’da, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ona
Ermenistan’ın Nejdeh gibi Nazi destekçilerini yücelttiğini belirttiğinde, tepki
vermek zorunda kalmıştır. Sayın Paşinyan’ın tepkisi öz-eleştirinin aksi idi:
“Gerçek
şudur ki Garegin Nejdeh Ermenistan’ın Türk işgaline, Ermenilerin soykırımına
karşı savaşmıştır ve […] ayrıca birçok Rus subayı ile birlikte 1918’deki
Ermeni-Türk savaşı sırasında cephe hattının çok önemli bir bölümüne komuta
etmiştir.
[…]
Nejdeh Vladimir hapishanesinde ölmüştür. Öne çıkan birçok Sovyet isim Vladimir
hapishanesinde ölmüştür ve [yazar Aleksandr] Solzhenitsyn de Rus çalışma
kampında idi. 1937’den 1950’lere kadar hapsedilmiş herkesi siyasi makum olarak
mı kabul edeceğiz?”[7]
Paşinyan iki yıl öncesinde sadece bir
gazeteci olduğuna ve esasen Ermeni Cumhuriyetçi Parti’nin beğenilmemesi
sayesinde Başbakan olduğuna göre, önceki kabinelerin eylemlerine kolaylıkla son
verebilirdi. Bu durum, Nejdeh’in Nazicilik yorumunun 1998-2018 döneminin devlet
ideolojisi haline getirildiği ve bu Nazi destekçisinin kitaplarının yeni
nesilleri “eğitmek” amacıyla devlet bütçesinden yeniden basıldığı
düşünüldüğünde, daha mantıklı olabilirdi. Bu cümlelerin yazarı dâhil olmak
üzere, bir dizi tepkiye sebep olmuştur. Paris haftalık Courrier international
gazetesinin internet sitesinde Fransızca olarak özetlenen 2014 yılında İsrail
günlük Haaretz
gazetesinde ortak yazarı olduğum bir serbest kürsü yazısı[8] dönemin Ermeni hükümetini fazlasıyla
rahatsız etmiştir. 2016 yılında, The
Jerusalem Post Nejdeh’in ikinci heykelinin Erivan’da dikilmesine
karşı yapılan protestoları yankılamıştır[9] ve 2017 yılında Rus hükümetinin kendisi
bu olayı, boşuna, protesto etmiştir.[10]
Sonuç itibariyle, eğer iletişimde bir
uzman olan ve yaptığı açıklamanın kendisine ve hükmettiği ülkesine yaratacağı
kötü izlenimin tamamen farkında olan Sayın Paşinyan Nejdeh’in heykellerinin
Erivan’da kalacaklarını ve bunda hiç bir yanlışın olmadığını onaylıyorsa, bu
durum Nejdeh’in inançlarının doğru olduğunu düşündüğü içindir. [*]
[*] Ermenistan’daki aşırıcılığa verilen devlet ve kamu
desteği hakkında ek bilgi için, lütfen bakınız: Mehmet Oğuzhan Tulun,
“Armenia And The Veneration Of Terrorists – II,” Avrasya İncelemeleri Merkezi (AVİM), Analysis
No: 2019/21, Eylül 16, 2019, https://avim.org.tr/en/Analiz/ARMENIA-AND-THE-VENERATION-OF-TERRORISTS-II
[1] Comité de la défense nationale, Les Atrocités des Bulgares en Thrace,
İstanbul, 1913, http://louisville.edu/a-s/history/turks/atrocites_bulgares_en_thrace.pdf ;
Neriman Ersoy-Hacısalihoğlu, “Bulgaria’s Policy toward Muslims during the
Balkan Wars,” and Tetsuya Sahara, “Paramilitaries in the Balkan Wars: The Case
of Macedonian
Adrianople Volunteers,” Hakan Yavuz ile
Isa Blumi (ed.), The
Balkan Wars, 1912-1913 and their Sociopolitical Implications, Salt
Lake City: University of Utah Press, 2013, ss. 361-370 ile 399-419; Theodoros
Zaimes, The Crimes of
Bulgaria in Macedonia, Washington, 1914, https://archive.org/details/crimesbulgariai00panegoog
[2] Mehmet Perinçek (ed.), 11 Aralık 1915 Tarihli Resmi Ermeni
Raporu, İstanbul : Doğan Kitap, 2009; Michael A.
Reynolds, Shattering
Empires. The Clash and Collapse of the Ottoman and Russian Empires, 1908-1918,
Cambridge-New York: Cambridge University Press, 2011, ss. 156-158.
[3] M. de Martel, haut-commissaire français au Caucase, à
M. Millerand, président du Conseil, ministre des Affaires étrangères, 20
juillet 1920, Archives du ministère des Affaires étrangères, La Courneuve,
microfilm P 16674 ; Anahide Ter-Minassian, La République d’Arménie : 1918-1920,
Bruxelles : Complexe, 2006, ss. 216-217.
[4] Bu üç alıntı için Arthur Derounian, “John T. Flynn
and the Dashnags,” The
Propaganda Battlefront, 31 Mayıs 1944, http://jfk.hood.edu/Collection/Weisberg%20Subject%20Index%20Files/F%20Disk/Friends%20Of%20Democracy/Item%2006.pdf
[5] Frédéric Macler, Autour de l’Arménie, Paris : E. Nourry,
1917, ss. 181-192, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5808755s.texteImage (EDF’nun
kuramcısı Mikael Varandian tarafından 1912’de Ermenice olarak yayınlanmış bir
kitabın özeti) ; EDF’nun Bulgaristan’daki organı olan Haiastan’ın başyazısı, 19
Ağustos 1914, çevirisi için Aspirations
et agissements révolutionnaires des comités arméniens, avant et après la
proclamation de la Constitution ottomane, İstanbul : Matbaai
Orhaniye, 1917, s. 155, http://louisville.edu/a-s/history/turks/comites_armeniens.pdfL’Arménie
et la question arménienne, Laval: Imprimerie G. Kavanagh & Cie,
1917, 14-15 and 23-24, http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k58099388.rLe
Conflit arméno-géorgien et la guerre du Caucase, Paris :
Flinikowski, 1919, ss. 32, 69, ve 100-101, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5607240t/
[6] Mehmet Perinçek, “Nazi-Dashnak Collaboration during
World War II,” in AVIM (ed.), Turkish-Russian
Academics. A Historical Study on the Caucasus, Ankara: Terazi,
2016, ss. 199-231 ; Yves Ternon, La
Cause arménienne, Paris : Le Seuil, 1983, s. 132.
[7] “Pashinyan, Aliyev Spar Over Karekin Njdeh,” Asbarez.com, 11 Ekim
2019, http://asbarez.com/186919/pashinyan-aliyev-spar-over-karekin-njdeh/
[8] Maxime Gauin ile Alexander Murinson, “Baku to the
Future,” Haaretz,
29 Ekim 2014, https://www.haaretz.com/opinion/.premium-azeris-are-israel-s-true-allies-1.5321608
[9] Jeremy Sharon, “Armenian Monument to Nazi Collaborator
Draws Criticism,” The
Jerusalem Post, 17 Haziran 2016, https://www.jpost.com/Diaspora/Armenian-monument-to-Nazi-collaborator-draws-criticism-457072
[10] “Armenian Ruling Party Rebuffs Russian Accusation It
‘Glorifies Nazism,’” Rferl.org,
22 Kasım 2017, https://www.rferl.org/a/armenan-ruling-party-hhk-rebuffs-russian-accusation-it-glorifies-nazism/28868928.html
