TÜRK SİLAHLI KUVVETLERİ & MİLLİ GÜVENLİK & MİLLİ SAVUNMA

S-400 Alımı ve Türkiye – ABD
Arasında Yaşananlar

03 Eyl 2019

Uluslararası kamuoyu tarafından da
yakından takip edildiği üzere; Türkiye’nin Rusya’dan S-400 Hava Savunma
Sistemi’ni satın alması, bir federal yasa olan CAATSA (Countering America’s
Adversaries Through Sanctions Act; Amerika’nın Düşmanlarına Karşı Yaptırım
Yasasıyla Mücadele) Kanunu’nun 231. maddesinde yer alan yaptırım tehditleri ile
karşı karşıya kalmasına sebep olmuştur. …

Analiz: S-400
Alımıyla Birlikte ABD ve Türkiye Arasındaki Süreçte Neler Yaşandı?

S-400 Alımı ve Türkiye – ABD
Arasında Yaşananlar

Uluslararası kamuoyu tarafından da yakından takip edildiği üzere; Türkiye’nin
Rusya’dan S-400 Hava Savunma Sistemi’ni satın alması, bir
federal yasa olan CAATSA (Countering America’s Adversaries Through Sanctions
Act; Amerika’nın Düşmanlarına Karşı Yaptırım Yasasıyla Mücadele) Kanunu’nun
231. maddesinde yer alan yaptırım tehditleri ile karşı karşıya kalmasına sebep
olmuştur. 2017 yılında ABD’de yürürlüğe giren CAATSA Kanunu’nun amacı öngördüğü
yaptırımlar aracılığı ile hasımlarına karşı korunmayı sağlamaktır. Türkiye’nin
de engeline takıldığı 231. madde; Rusya Federasyonu’nun savunma ve istihbarat
sektörleriyle önemli iş yapan kişi ve
kurumlara yaptırımlar uygulanacağıdır. İlk olarak üzerinde durulması gereken
nokta ise yaptırımın uygulanmasının koşulu olarak gösterilen “önemlilik” şartını S-400
HSS’nin taşıyıp taşımadığıdır. Kanunda “önemli iş” kavramının tanımı
yapılmamıştır fakat yakın bir tarihte aynı sebepten uygulanmış olan bir
yaptırım örneği mevcuttur. Çin’in Rusya’dan S-400 HSS’ni satın alması
neticesinde Çin’e ait Donanım Geliştirme Dairesi’ne ve başkanı Li Shangfu’ya
yönelik ABD’de ihracat lisansına başvurmaktan ve ABD finansal sistemini
kullanmaktan men etme kararı alınmıştır. Bu karar S-400 HSS’nin Çin bağlamında
satın alınmasının “önemli iş” kavramı kapsamına girdiğini göstermektedir.

Kanunun amacı doğrultusunda ilerlendiğinde CAATSA kanunu hasımlara karşı
caydırıcı bir tedbir olmakla birlikte tek amacı bu değildir. Bu kanun aynı
zamanda, kendi devlet başkanlarının yetkisini kısıtlayarak ona karşı bir önlem
alma çabasıdır. Bu gayeler kanunun tatbik edilmesi konusundaki ısrarları da
açıklar niteliktedir. Türkiye’nin hava savunma sistemini Rusya’dan satın
almasındaki en önemli gerekçe ise “Uzun Menzilli Bölge Hava ve Füze Savunma
Sistemi (T-LORAMIDS)” ihalesindeki yaşanan sorunlar olarak gösterilebilir.

Türkiye S-400 HSS’ni Rusya’dan almaya karar vermeden önce yurtdışı hazır alıma
dayalı tedarik usulü ile hava savunma sistemi ihtiyacını karşılamak istemiştir.
Bu ihaleye Çin, ABD, Rusya, İtalya ve Fransa katılmıştır. Teklifler arasında en
makul olan Çin’in teklifi olmuştur. Fakat bu teklif Türkiye’nin savunma sistemi
konusunda isteklerini yeterince karşılamamıştır. Bu sebeple Türkiye, ek süre
vererek diğer ülkelerin tekliflerini yineleyebileceğini ilan etmiştir. Sonraki
süreçte yapılan görüşmeler sonuçsuz kalmıştır. En nihayetinde Türkiye ihale
kararını iptal etmiş ve Rusya ile görüşmelere başlamıştır. Sürece gereken
önemin ilgili ülkeler tarafından gösterilmemesi Türkiye’yi Rusya’yla bir araya
getiren etkenler birisi olarak gösterilebilir. Bununla birlikte Türkiye
stratejik konumunun kullanılması gibi gerekli olan tüm sorumluluklarını, NATO
müttefiki ülkeler için üstlendiği hâlde ihale süreci devam ederken gerçekleşen
Türkiye’nin güvenliği için ABD, Hollanda ve Almanya tarafından Türkiye’ye
konuşlandırılmış olan Patriot sistemlerinin geri çekilmesi de Türkiye’yi hava savunma
sistemi edinme konusunda zorunlu hâle getirmiştir. Sayılan sebeplerin sonucu
olarak da Türkiye, S-400 HSS’ni satın almaya karar vermiştir. Sonuç aşaması
Türkiye’nin kararı olsa da gelişme aşaması Türkiye’nin menfi şekilde
etkileneceği şekilde gerçekleşmiştir. ABD Senatosunun Türkiye’nin haklılık
paylarını göz önünde tutarak, bu süreci ikili ilişkilere en az zarar verecek
şekilde bir sonuca bağlayacağı düşünülmektedir.

İhtimaller Üzerinden

Türkiye hükümeti ve tüm dünya “ABD Türkiye’ye ne tür yaptırımlar
uygulayabilir?” sorusunu merak etmektedir. Bu soru farklı
ihtimaller üzerinden düşünülerek cevaplandırılabilir. İlk ihtimal olarak
girişte de bahsedildiği gibi Türkiye ile benzer sebepten Çin’e uygulanmış bir
yaptırım mevcuttur. Bu yaptırımın içeriği Çin’deki satın almayla ilgili
kurumların ABD’de ihracat lisansına başvurmaktan ve ABD finansal sistemini
kullanmaktan men etmesini içermekteydi. Türkiye-ABD ilişkileri de göz önünde
bulundurularak bu ihtimal üzerinde düşünüldüğünde; 20,7 milyar dolar olan
ABD-Türkiye ticaret hacminin 3,1 milyar dolarlık kısmını askeri harcamalar
oluşturmaktadır. Türkiye Ticaret Bakanı Ruhsan Pekcan’ın açıklamasına göre ABD
ile hedeflenen ticaret hacmi ise 75 milyar dolardır. Bunun anlamı ise ABD ile
olan ticari ilişkilerin uzun vadede iyi tutulmak istendiğidir. ABD’nin de
ticari anlamda isteğinin aynı doğrultuda olduğunu söylemek mümkündür. Buna
rağmen ticari ilişkilerin yanı sıra ikili arasındaki askeri anlaşmazlıklar,
İran yaptırımları, terör örgütü PKK’nın Suriye kolu olan YPG’ye yapılan ABD
yardımları ve FETÖ elebaşı Fetullah Gülen’in iadesinin yapılmaması gibi
hususlar nedeniyle gergin bir ilişki de süregelmektedir. Her ne kadar ABD
Başkanı Donald Trump açıklamalarında Türkiye ile ilişkilerin iyi olduğunu,
yaptırım uygulamayı düşünmediğini ifade etse de bu gerginlik Amerikan
Senatosunca farklı şekilde yorumlanmaktadır. Durumların ortak sonucu olarak ise
Türkiye için de Çin ile aynı yaptırımlar uygulanabileceği gibi döviz üzerinden
işlem yapılmasının yasaklanması, uluslararası mali kuruluşlardan kredi
verilmemesi gibi benzer mali yönü ağır gelecek yaptırımlar uygulanması söz
konusu olabilir. Bu tür yaptırımlar Türkiye’nin ticaret hacminin tahmin edilen
düzeye gelmesinde büyük bir engel olacaktır.

İkinci ihtimal ise yakın geçmişte ABD ile yaşanmış olan Rahip Brunson krizi ve
sonucunda Türkiye’ye uygulanan yaptırımlar üzerinden düşünülmesidir. Rahip
Brunson krizinde iki ülke arasında gergin bir süreç yaşanmış olmasına karşın
yaptırımlar ilişkileri yıpratıcı nitelikte olmamıştır. İçişleri ve Adalet
Bakanlarının ABD’ye gitmesinin yasaklanması gibi Türkiye için zor sonuçlar
doğurmayacak yaptırımlar uygulanmıştır. ABD Başkanı Trump ve Senatonun
açıklamaları göz önünde tutulduğunda benzer bir yaptırımın uygulanması ihtimali
daha yüksek görünmektedir. Diğer bir ihtimal üzerinde ise ABD Başkanı Trump’ın
iyimser açıklamaları üzerinden düşünülmektedir. Yaptırım uygulanmaması bu
iyimserliğin sonucudur. Yaptırım uygulanmaması için ABD Başkanı Trump’ın yasada
yer alan usule uygun olarak hareket etmesi, yaptırımlardan muafiyet kararı
vermesi gerekmektedir. Bu kararı verebilmesi için Kongre’nin ilgili komisyonuna
yaptırımlardan muafiyet tanımanın ülke için hayati önem taşıdığını anlatması ve
ispatlaması gerekir. 231. maddeden farklı olarak kanunun bir diğer maddesinde
ise daha kolay bir çözüm sunulmaktadır. 236. madde milli güvenlik çıkarlarına
uygunluk durumunda Başkan Trump’a bu muafiyeti sağlayabilme yetkisi vermiştir.
Bunun anlamı yaptırımın uygulanmasının, ABD güvenliğinin fonksiyonlarına bir
tehdit teşkil etmesi hâlinde Başkan tarafından yaptırım kararı
durdurulabilecektir. Fakat Başkan’ın yetkisini kullanması sonuç almak için
yetmemekte, aynı zamanda Kongre’nin onayı gerektiğinden Türkiye için
uygulanabilir bir madde olup olmadığı muallaktadır.

Başlanılan Süreç

Başkan Trump ve ABD Senatosu bazı konularda görüş ayrılığı içerisinde olsalar
da hemfikir oldukları Türkiye’nin S-400 HSS’ne ve F-35 savaş uçaklarına aynı
anda sahip olamayacağı fikri vardır. Bu doğrultuda ABD Savunma Bakanlığı,
Türkiye’nin F-35 savaş uçaklarının üretim ortaklığından çıkarılacağını
açıklamıştır. Bu durum Türkiye’nin 1,5 milyar dolarlık yaptığı harcamanın ve bu
üretimden elde edeceği 9 milyar dolarlık iş hacminin kaybı anlamına
gelmektedir. ABD’nin bu durumla ile ilgili kaygısı ise S-400 HSS aracılığıyla
Rusya’nın F-35 savaş uçaklarının zafiyetinin tespit etmesi ve aleyhe olarak
kullanmasıdır. Türkiye böyle bir riskin olmadığını defaten çeşitli
açıklamalarda izah etse de ABD bu durumu güvenlik tehdidi olarak görmektedir.
F-35 savaş uçakları Türkiye için sadece silahlı kuvvetler olarak değil,
ekonomik anlamda da çok büyük bir öneme sahiptir. Sürecin Türkiye aleyhine
sonuçlanması halinde ekonomide yaşanılacak zafiyet büyük olacaktır. ABD ile
imzalanan anlaşmada uluslararası mahkemelere başvurma imkânından feragat
edildiği ve ABD’ye tek taraflı tasarruf yetkisi verildiği için durumla ilgili
olarak Türkiye’nin ABD ile müzakere yapmaktan başka bir çözüm yolu
kalmamaktadır. Bu sebeple müzakerelere devam edilmekte, yaptırımların
farkındalığında başlanılan bu süreç en az hasarla atlatılmaya çalışılmaktadır.

Sonuç

Türkiye’nin Rusya ile anlaşma yapacağının ilan edilmesine müteakip, ABD
Türkiye’ye indirimli olarak Patriot HSS vermeyi teklif olarak sunmuştur. Fakat
Türkiye gecikmiş bu teklifi kabul etmemiştir. T-LORAMIDS sürecinde çıkılmış
olan ihale, sunulan teklifler, kabul edilmeyen makul istekler, ek süre
verilmesi, ihalenin iptali vb. yaşanmış en nihayetinde Türkiye’yi Rusya ile
masaya oturmaya yönlendirmiştir. Riskler, tehditler, maliyetler hesaplandığında
bunun doğru bir adım olmadığı söylenebilir. Her şeye rağmen Türkiye’nin hava
savunma sistemleri konusunda kaybedecek zamanı yoktur. Bu sebeple S-400 HSS
alımının atılması gereken bir adım olduğu ortadadır. Fakat Türkiye için
farkındalığın önlemleri de beraberinde getirmiş olması hayati öneme haizdir.
İleriki aşamalarda Türkiye’nin uluslararası konumunun menfi şekilde
etkilenmemesi için yapılacaklar açısından sürecin yeni başladığı söylenebilir.

Kaynaklar

https://www.amerikaninsesi.com/a/turkiyeyi-s400-alimindan-sonra-neler-bekliyor/4996208.html

https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-48365138

https://www.dw.com/tr/abdden-rusya-ve-%C3%A7ine-yapt%C4%B1r%C4%B1m-karar%C4%B1/a-45587635

https://tr.euronews.com/2019/06/19/abd-den-kuzey-kore-ye-yardim-ettigi-iddiasiyla-rus-finans-kurumuna-yaptirim

https://www.bagimsizhavacilar.com/abdnin-turkiyeyi-tehdit-ettigi-caatsa-yaptirimlari-nedir-neleri-kapsiyor/

https://tr.euronews.com/2019/07/19/trump-turkiyeye-karsi-yaptirimlari-engelleyebilir-mi

https://tr.euronews.com/2019/07/19/abd-senatosuna-turkiyeye-yaptirim-uygulanmasi-icin-yeni-onerge-sunuldu

https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-49006630

https://tr.euronews.com/2019/07/25/abd-kongresi-s-400-satin-alan-turkiye-ile-ilgili-ne-yapacagimizdan-emin-degiliz

https://gercekgazetesi.net/karsi-manset/bir-insan-iyi-polis-kotu-polis-oyununu-kac-defa-yutar

https://www.sozcu.com.tr/2019/gundem/abdnin-f-35-karariyla-turkiye-uretilen-her-f-35in-yuzde-6sini-kaybetti-5234819/

https://www.gazeteduvar.com.tr/dunya/2019/07/17/pentagon-turkiye-f-35-programindan-cikarildi/

https://www.independentturkish.com/node/23751/d%C3%BCnya/reuters-t%C3%BCrkiye-rusya%E2%80%99yla-f%C3%BCze-anla%C5%9Fmas%C4%B1nda-yapt%C4%B1r%C4%B1mlardan-ka%C3%A7%C4%B1nmak-i%C3%A7in-trump%E2%80%99