Mahmut Bi : Muhammed Emin’in Ruslara sığınması –
Çerkes Ulusal Meclisi
15 Nisan 2018
Kırım Savaşı’ndan sonra Ruslar tüm
güçleriyle, önce Şamil’in üzerine yürüdüler. Şamil 6 Eylül 1859’da Dağıstan’ın
Gunip Dağında Ruslara teslim oldu. Muhammed Emin de, Aralık 1859’da, anlaşmalı
olarak Ruslara teslim oldu. Rus generallerinden Filipson, Muhammed Emin’in,
sadece bir din adamı olarak Abadzehler arasında oturmasına izin verdi, ama
Rusların istediği biçimde Çerkesleri barışa (boyun eğmeye) yöneltemedi.
Söylendiğine göre, Naib, Çerkeslerin savaş planlarını da Ruslara sunmuştu.
Nitekim Ruslar, Naib’i ömür boyu yıllık maaşa bağladıkları gibi Türkiye’ye
gitmesine de izin verdiler. Naib, karılarını da yanına alıp gizlice Türkiye’ye
göç etti.
Ruslara teslim olmasından ve Türkiye’ye gitmesinden sonra, Naib’in ele
geçirilen Rus esirlerden oluşma devşirme ordusu askerleri de, 1826’daki
“Yeniçeri katliamında” olduğu gibi, katı Abadzehler tarafından katledildiler.
Naib’in, Türkiye’de,kendisini bir hain olarak gören Çerkesler taraından sürekli
arandığı ve öldürülmek istendiği, saklanmak için, gizlice Bursa Armutköy’e
yerleştiği söylenmektedir, çok sayıdaki karılarının ve kendisinin mezarı, hepsi
de bir arada, Armutköy’dedir
13
HAZİRAN 1861: ÇERKES ULUSAL MECLİSİ
1859-1860 döneminde Ruslar Abhazya`ya
girdiler. Abazalar ve Wubıhlar Ruslara karşı başarı gösteremediler. Pek çok köy
Ruslar tarafından yakıldı.
Yoğunlaşan Rus saldırılarının ardından Mayıs 1859’ta Bjeduğlar, onların
arkasından da Çemguy, Mahoş, Yecerukay, Besleney ve Abaza boylarından
Şahgiraylar Ruslara boyun eğdiler. 12 Ocak 1860`ta Ruslar tarafından yenilgiye
uğratılmaları ve liderleri Zanıko Seferbiy`in de ölümüyle birlikte Natuhaylar
da Rusya`ya boyun eğdiler.
1860 yılında Terek Oblastı ve Kuban Oblastı olmak üzere iki bölgeye ayrıldı.
Kuban Oblastındaki orduların komutası Kont Yevdokimov`a verildi. Yevdokimov,
Kasım ayında, Belaya (Şhaguaşe) ve Laba nehirler ile Karadeniz`in doğu kıyısı
arasında kalan bölgedeki Başılbey, Kızılbek, Tam ve Çegerey Abaza(Aşharuva)
kabilelerini Osmanlı topraklarına sürdü. 20 Haziran 1860`da 4000 Besleney
ailesi de Osmanlı topraklarına gönderildi.
Bu gidişat üzerine Çerkesler yeni bir oluşuma geçerek, bağımsızlık savaşını bu
şekilde sürdürmeye karar verdiler. Buna yönelik olarak da, 13 Haziran 1861`de
Abzeh,Wubıh ve Şapsığ liderler Soçi Vadisinde bir araya geldiler. Liderliğini
Wubıhların lideri Hacı Giranduk Berzeg`in yaptığı toplantıda, Abzehleri Bidh
Hasan (Efendi), Şapsığları ise Thauş İslam temsil etti. Toplantı sonucunda,
Wubıh lider Hacı Granduk Berzeg önderliğinde bir meclis oluşturuldu. Bu meclis
çatısı altında, bir Adıge devletinin kurulması kararı alındı. Bu devleti
yönetmek üzere kurulan 15 üyeli oluşuma da BÜYÜK ÖZGÜRLÜK MECLİSİ adı verildi.
Meclis şu önemli kararları aldı;
Madde 1- Son gelişmeler Avrupa ülkelerine
duyurulacaktır.
Madde 2-
a) 13 Haziran 1861 Çerkeslerin bağımsızlığını ilan ettiği gündür.
b) Tüm Çerkesleri ilzam eden Millet Meclisi seçilmiştir.
c) Birlik, gerekirse kuvvet kullanarak sağlanacaktır.
d) Bağımsız Çerkes Devleti Meclisi`ne gizli oyla 15 üye seçilmiştir.
Mecliste yer alan üyeler arasında Zanıko Seferbiykho Karabatır, Barakhaye
İsmail, Bidh Hasan Efendi, Thauş İslam, İbrahim Efendi gibi ileri gelen Adıge
büyükleri de bulunuyordu. Meclis başkanı (Thamade) ise ünlü Wubıh lider, Hacı
Giranduk Berzeg idi.
Madde 3- Meclis kararıyla ülke 12 eyalete (okrug) ayrılacak ve her birine kadı,
müftü, muhtar ve emniyet amiri tayin edilecektir. Bu temsilciler, meclis adına
meclisin kararlarını uygulayacaklardır.
Madde 4- Meclis kararları bu mümessiller tarafından uygulanacak ve vergileri
bunlar toplayacaktır. Her yüz haneye beş süvarinin masrafı yüklenmiş olup, her
100 aile orduya 5 atlı gönderecektir. Toplanan vergiler hür Kafkasya`nın
temsilcileri eliyle ülke işleri için en iyi şekilde harcanacaktır.
Madde 5 – Devlet idaresine yönelik binalar ve konukevleri inşa edilecektir.
Madde 6 – Hukuksal idarenin işlemesine yönelik de yargı sistemi kurulacaktır.
Madde 7 – Kesinlikle Rusya`ya teslim olunmayacak, görüşmeler yoluyla bir barış
anlaşması yapılmaya çalışılacak, bu mümkün olmadığında ise savaşa devam
edilecektir.
Kongrede alınan kararlar doğrultusunda yeni kurulan devlet Rusya, İngiltere,
Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu başta olmak üzere tüm dünyaya ilan edildi.
Soçi`de İngilizlerden örnek alınarak, iki katlı ve U şeklinde bir meclis binası
inşa edildi. Abzeh bölgesine giren Çarlık ordusunu geri püskürtmek amacıyla
5000 kişilik bir süvari ordusu oluşturuldu. Bunun yanı sıra Wubıhlar,
Sohum`daki İngiltere Konsolosu Dixon`a gelerek ondan İngiltere hükümetine,
Rusya`nın kendi bağımsızlıklarına müdahale ettiğini bildirmesini istediler ve Çerkeslerin
kontrol altına alınması için General Yevdokimov`un ülkeyi dört bir yanda
kuşattığını ifade ettiler. Ayrıca, yeni kurulan devlete destek sağlamak
amacıyla İstanbul, Londra ve Paris`e delegeler gönderildi.
Avrupa’ya giden Çerkes delegeler, zaman zaman savaşlarda Rusya’ya karşı destek
verdikleri ülkelerin kralları ve hükümetleri tarafından, kendi ülkelerinde
olduğu gibi kabul edilmeyi umdularsa da, bu gerçekleşmedi. Çünkü onların
görüşme taleplerini diplomatik kurallara göre formüle etmedikleri gerekçesiyle
hiçbir hükümdar onları kabul etmedi. Özellikle İngiltere’de Kraliçe Victoria
ile görüşme elde etmeyi denediler ama Kont Russel`dan net bir şekilde ret
cevabı aldılar. Bunun üzerine ülke yönetimlerinden bekledikleri desteği
bulamayan ve düş kırıklığına uğrayan Çerkes delegeler, doğrudan halka yönelerek
ve İngiltere`yi baştan başa dolaşarak kamuoyunu ayaklandırmayı denediler.
Londralı bir avukatın öncülüğünde bir “Çerkeslere yardım komitesi” kuruldu ve
bir gemi donatıp Çerkeslerin ülkesine onlarla birlikte gitmesi ve onlarla
ticari ilişkiler kurması projesi oluşturuldu. Çerkes delegeleri İngiltere`de
aylarca konuk edildiler ve Edinburgh, Newcastle, Preston, Manchester gibi
kentlerde yapılan mitinglere katılmaya davet edildiler. Yerel gazeteler onlardan
coşkuyla söz etti ve Çerkes temsilcileri gittikleri her yerde çok iyi
ağırlandı. Yine de kendi lehlerinde gazetelerde çıkan yazılara, Londra,
Birmingham, Leeds, Sheffield veya Edinburgh`da katıldıkları mitinglerde
söyledikleri bütün ateşli sözlere rağmen Çerkesler, boş dileklerin belirtisi
olarak sempati gösteren birkaç lütuftan başka bir şey elde edemediler.
1861 yılının sonbaharında Çar II. Aleksandr, durumu kendi gözleriyle görmek ve
ordularını denetlemek maksadıyla Batı Kafkasya`ya geldi. Adıgeler, Çar ile bir
görüşme talep ettiler. Böylece Büyük Özgürlük Meclisi`nin ikinci toplantısı
Hamketi istihkamının yakınlarında Mamruktçey`de düzenlendi. Çar ile görüşen,
Hacı Berzeg liderliğindeki Çerkesler, eskiden beri yaşadıkları topraklarda
kalmalarına izin verildiği ve Rus kalelerinin kurulması durdurulduğu takdirde
Rusya İmparatorluğunun tebaası altına girmeyi kabul ettiklerini bildirdiler.
Fakat Çar buna karşılık Çerkeslerin ya Kuban`a yerleşmeleri ya da Osmanlı
topraklarına gitmeyi kabul etmeleri gerektiğini belirtmesi üzerine görüşmeler
son buldu ve savaşa devam kararı alındı.
Temmuz 1862`de Kuatisi valisi Kolyubakin, Abhazya yönünden manevi bir darbe
indirerek, Soçi kıyılarına denizden çıkarma harekatıgerçekleştirdi. Ruslar
Büyük Özgürlük Meclisi binasını yaktılar. Bundan sonra Meclis
toplantıları,Meclis Başkanı Giranduk Hacı Berzeg’in köyü olan Mutıhua’da
(Мутыхуа`da,şimdiki ‘Plastunki’ köyünde) yapılmaya başlandı.Meclis`in son
toplantısı 1864 yılında Kbaade köyünde (Atkuac köyü;şimdi-`Krasnaya Polyana`) gerçekleştirildi.
Burada gerçekleştirilen son savaşın ardından 21 Mayıs 1864`te Çarlık Ordusu
Kbaade bölgesinde savaşların bittiğini ilan ederek, bir resmi geçit düzenledi.
Böylece de Çerkes Özgürlük meclisi ve kurulan devlet son buldu.
