Ekrem Hayri
PEKER : Teşkilat-ı Mahsusa ve Türkistan
E-POSTA : ekrempeker@gmail.com
15 Nisan 2018
1908 yılında tatarların ve Başkurtların
yaşadığı bölgeye Paris’te Jön Türklerin çıkardığı Şura-i Ümmet gazetesinin
geldiğini Zeki Velidi Togan’ın anılarından öğreniyoruz. İstanbul’daki
gelişmeler Türkiye’de yapılan devrim Rus gazetelerinde geniş yer buluyordu.
Türkçülerin faaliyetleri Tataristan, Başkurdistan ve Türkistan’da takip
ediliyordu. İstanbul’daki çalışmalar Türk aydınlarına ilham veriyordu.
Bolşevik devriminden sonra Başkurtlar bir
ordu kurup bağımsızlık mücadelesine girişmişlerdi. Orenburg, kazaklarla arada
bir engeldi. Zeki Velidi Togan, Buhara Hanı’na iki temsilci göndererek
kuvvetleriyle Bolşeviklere saldırmasını istediğinde han, “Moskova’da kim
hâkimse onu Rusya’nın meşru hükümeti olarak tanıyacağını, Rusya ile yapılan
muahedelere sadık kalacağın ve kıyam hareketine iştirak etmeyeceğini” bildirir.
Başkurt, Kazak Alaş-Orda ve Hokant
cumhuriyetleri Beyaz Ordu generali Kolçak tarafından yıkılır. Kırım ve Kafkas
cumhuriyetleri de Denikin’in kumanda ettiği Beyaz Ordu tarafından yıkılır.
Toğan ve arkadaşlarının tek bir Türk cumhuriyeti mücadelesine Sultan Galiev ’de
destek verir.
Berlin’de bulunan Talat Paşa, Radek’le
temas eder. Bunun neticesinde İttihatçılar İngilizlere karşı olan
mücadelelerine devam etmek için Moskova’ya gelirler. 1920 yılı mayıs sonunda
Cemal Paşa, Halil Paşa, Bedri Bey ve Hacı Sami Bey Moskova’dadır.
Çiçerinl’e görüşen İttihatçıların amacı
Esir Türk subay ve Türkistan’dan toplanacak mücahitlerle bir ordu oluşturup,
İnglizlerle mücadele etmektir. Cemal Paşa, Taşkent ve Buhara üzerinden
Afganistan’a geçer.
Moskova’ya gelen Enver Paşa, Zeki Velidi
Togan tarafından ortaya atılan Bakü’de “Müslüman Milletler Şark kongresi”
toplanması planı üzerinde çalışır.
Cemal Paşa’nın Türkistan ziyareti Ruslara
ve Bolşeviklere karşı bağımsızlık mücadelesinde olan Türkistan mücahitleri
tarafından hoş karşılanmaz. Bu durum Enver Paşa’nın bölgeye geldiğinde ilk
başlarda şüphe yaratır.
Togan, 29 Haziran 1920’de Moskova’yı terk
ederek bölgeye gelir. Buradan gizlice Bakü’ye geçerek 1-5 Eylül tarihleri arasında
toplanan “ Bakü Şark Milletleri Kongresi”ni izler. Bakü’de TKP’nin kurucusu
Mustafa Suphi’nin evinde kalır.
Buhara’da ilan edilen cumhuriyetin başında
Osman Hoca ve Feyzullah Hoca bulunuyordu. Kaçan emirin hazinesine el
konulur ve Moskova’ya gönderilir. Hazinenin bir kısmı milli mücadele veren
Ankara’ya gönderilir. TBMM’nden İsmail soysallıoğlu Buhara’ya teşekküre gelir.
Halil Paşa ve Hacı Sami Bey bölgeye gelip
incelemelerde bulunurlar. Daha Moskova’dayken Enver Paşa Zeki Velidi Togan’la
temasa geçer. Togan’ın 40 bin kişilik Başkurt ordusu Paşa’nın ilgisini
çekmiştir. Buhara’ya bulunan Türk subaylarından Ali Rıza Bey’e Moskova’da
bulunan Enver Paşa’dan mektup ve Liva-i İslam dergisi gelmişti. Ancak Paşa’nın
Bolşeviklerle işbirliği sıkıntılıdır.
Enver Paşa’nın bölgeye gelip, mücadele
etme isteği Türkistan Milli Kongresi üyeleri tarafından hoş karşılanmaz. “Enver
Paşa bölgeye gelirse, dış ülkelerden yardım alamayız” gerekçesiyle itiraz
ederler.
Enver Paşa, 20 Aralık 1921’de Buhara’ya
gelir. Zeki Velidi Togan’la temasa geçer. Diğer bir amacı da Afganistan’dan
geri dönen cemal Paşa’yla görüşmektir. Bu amaçla Doktor Nazım Bey’i Carcuy
istasyonuna gönderir. Ama Bolşevikler Cemal paşa’nın trenden inmesine müsaade
etmezler.
Togan, Enver Paşa’ya “Ruslar’ın Lehistan
cephesinde kuvvetlendiğini buradaki kuvvetlerini bölgeye getireceklerini,
verdikleri mücadelenin Pan-Türkist ve Pan-İslamist olmakla suçlanacağını,
Afganistan’dan bu mücadeleye destek vermesini” ister.
Hacı Sami Bey, Enver Paşa’nın Afganistan’a
gitmesinin “Ömür zayi etmek olacağını ve Amanullah Han’a güvenmenin hatalı
olacağını” söyleyerek karşı çıkar.
Enver Paşa, karışık duygular içindedir.
Paşa, “Talat Paşa merhum gibi Berlin sokaklarında bir Ermeni kurşunuyla ölmek
istemem. Canım Türk milletinin halâsı yolunda feda olması gerekir. Gazi
olmazsak şehidiz.”
Enver Paşa bu duygularla Basmacılara
katılmak için harekete geçer. Emir yanlısı Lakayları mücadeleye katmak için
yanlarına gider ve esir alınır.
Oysa Semerkant bölgesindeki Başkurt
taburları isyan edip, demiryolu birçok yerden havaya uçurulacaktı. Paşa’nın
esir düşmesi bu planı suya düşürür. Buhara birlikleri de dağılır.
***
Paşa şehit olduktan sonra mücadeleyi
sürdüren Hacı Sami Bey, dizinden yaralandığı için mücadeleyi bırakır ve Zeki
Velidi Togan’ın ısrarına rağmen tedavi olmak için Türkiye’ye dönmek ister.
Tedavi olduktan sonra geri dönecektir.
Afganistan’a geçen Hacı Sami Bey’in
Kabil’e gelme isteği reddedilir. Hacı Sami Bey, 35 kişilik maiyetiyle
Türkiye’ye gitmek için Herat’tan Meşhed’e geçer. Geride kalanların sürdürdüğü
mücadele kısa bir süre sonra sona erer.
Hindistan üzerinden Avrupa’ya giden Togan,
Bombay’daki camilerde “Zinde bad (yaşasın)
Mustafa Kemal” yazılı
olduğunu söyler.
