SURİYE DOSYASI : Suriye’de Şu Ana Kadar Ne Oldu ve Gelecekte Ne Olacak ???

Suriye’de 2011 yılında başlayan ve iç savaşa dönüşen kriz, 8 Aralık 2024’te 77 yıllık Baas Rejimi’ nin devrilmesine yol açmıştır. Ne var ki bu durum, -yakın döneme bakıldığında- Levant’ta ilk defa uzun süreli bir rejimin yıkılması örneği değildir. 2003’te Irak’ta Saddam’ın devrildiği gibi (bizzat aynı örüntü olarak yorumlanamayacak olsa da) 2024’ün sonunda da Suriye’de Esad Yönetimi devrilmiş ve bu da Suriye’ de -Irak’ta olduğu gibi- güç dengelerinin değişimi ile muhtemel ittifakların kurulması tartışmalarını oluşturmuştur.

Suriye, jeopolitik açıdan kritik önem sahibi bir ülkedir. Sırf konumu itibariyle; Doğu Akdeniz’deki güç mücadelesi, İsrail-Filistin Sorunu, Lübnan, Irak, terör ve radikalleşme, etnik ve mezhepsel çatışmalar, İsrail-İran çekişmesi gibi Ortadoğu’yu ve küresel politikayı uzun yıllardır etkileyip günümüzde de önem arz eden konularda öne çıkmaktadır (Orhan, 2024). Esad Rejimi’ nin devrilmesi ise Suriye’nin devlet yapı ve kimliğini, toplumsal yapı ve ilişkilerini, ekonomik yapısını köklü bir değişime uğratıp bahsi geçen sorunlarda Suriye’ nin aldığı rolü etkileyecektir.

Tabii bu değişim ve etkiler kendini uzun vadede belli edecektir. Her şekilde, yarın ne olacağına dair tahminlerde bulunabilmek için öncelikle dün ne olduğunu hatırlamakta fayda vardır.

Yakın Tarihi Arka Plan

2011 yılı itibariyle; Ortadoğu’daki rejim muhalifi hareketler (bknz. Arap Baharı) Suriye’ye de sıçramıştır. İktidarın sert mücadelesi sonucunda ise protestolar çatışmalara ve en nihayetinde 2024 sonuna değin sürecek bir iç savaşa evrilmiştir (BBC, 2016) (Orhan, 2024). Bu sebeple Nisan 2011’den beri devam etmekte olan kitlesel göç hareketleri mevcuttur (Kamal Kassam, 2015) ki Türkiye de bu durumdan etkilenen ülkeler arasında başta gelir (ERDOĞAN, 2020).

2014 yılı itibariyle ise Suriye’ye radikal dini gruplar gelmiş ve dış güçler de dahil olarak bu sürecin yalnızca Suriye iç dinamikleri üzerinden ilerlemediği bir duruma evrilmesine sebep olmuştur. Bu da iç savaşın şiddet ve boyutunu arttırmıştır. 2015 sonunda Rusya, İran ve pek çok Şii milisler; Esad Rejimine askeri destekte bulunmuşlardır (Ereli, 2024) (Hasasu, 2016). Özellikle Rusya’nın hava odaklı müdahalesi, muhalif grupları İdlib’ de sıkıştırırken İran da iktidara kara ordusu sağlamıştır. Ayrıca Birleşik Krallık, Almanya ve Fransa gibi Avrupa ülkeleri de sürecin başından 2018’e kadar Suriye’de var olmuş ve muhaliflere destek göstermişlerdir (Cumhuriyet, 2012).

Suriye’de rejim karşıtı muhalefet hem siyasi hem de silahlı bir şekilde gerçekleşmiştir. Suriyeli muhaliflerin siyasi ayağı Suriye’nin dışında -İstanbul merkezli- Suriye Ulusal Koalisyonu tarafından yürütülmüş (Orhan, 2024) ve Suriye Geçici Hükümeti de bu vesileyle kurulmuştur (Orhan, 2024). Suriye krizinin süreç içinde askerî boyutunun öne çıkması ile rejim karşıtı muhalefetin ülke içindeki mücadelesini silahlı muhalifler yürütmüştür.

Kökeni itibarıyla zaten çok parçalı olan ve Özgür Suriye Ordusu (ÖSO) adı altında kendini tanımlayan yapılar kendilerine Türkiye’nin terörle mücadele kapsamında oluşturduğu harekât bölgelerinde güvenli alan bulmuştur (Orhan, 2024). Sonrasında ise ÖSO; Türkiye’nin de desteğiyle, daha organize bir yapıya kavuşma eğilimiyle Suriye Geçici Hükümeti Savunma Bakanlığı’na bağlı olarak Suriye Milli Ordusu (SMO) adı altında yapılanmıştır (Orhan, 2024).

Ayrıca, Suriye’de devam eden bu savaş, büyük bir güç boşluğu oluşturup farklı yapılanmaların da oluşmasına yol açmıştır. Öncelikle El- Kaide, 2012’de El- Nusra cephesi adında Suriye kolunu kurmuştur (al-Khatieb, 2014) (ABOUZEID, 2014). Türkiye’nin uzun yıllardır mücadele ettiği terör örgütü PKK ise Suriye’de de silahlı yapılanmasını oluşturmuştur: YPG (Global Post, 2014). Irak El-Kaidesi ile El-Nusra güç kazanınca, Irak El- Kaidesi’ nin lideri El-Bağdadi, İŞİD’ i formülize etmiştir (Çiftçi, 2017). El-Nusra, El-Kaide’ye bağlılığını ilan edip İŞİD’ e katılmamıştır ve ardından El-Kaide’den de bağımsızlığını ilan etmiştir (Çiftçi, 2017). 2017 yılında El-Nüsra ve IŞİD, İsrail kuvvetleri ile birleşerek savaşın Güney Cephesi’ni yürütmüşlerdir (Hamsici, 2015).

2020 yılına gelindiğinde artık Suriye farklı siyasi ve askeri vekalet güçlerinin yönettiği nüfuz bölgelerine ayrılmış durumdadır. Daha önce de bahsedildiği gibi Türkiye’nin faaliyetleri de bu nüfuz bölgelerinin oluşumunda ve süreç boyunca değişiminde etkili olmuştur. Bu etkinin Türkiye’nin Suriye İç Savaşı karşısındaki tutumu ile direkt ilgisi bulunmaktadır. Bu yüzden Türkiye’nin dönem içerisinde evrilen dış politika davranışlarını ve bu davranışların ardındaki sebepleri anlamakta önem arz etmektedir.

Türkiye’nin Süreç İçerisindeki Tutumu

Türkiye’nin Suriye İç Savaşı sırasındaki politikalarını üç döneme ayırarak inceleyebiliriz:

1. Angajman Dönemi: Türkiye, olayların başlangıcında, yakın dönemdeki iyi ilişkiler sebebiyle angajman politikası uygulamayı yeğlemiştir. Verilen kararda, iki ülkenin geçmişteki (Özellikle Beşşar Esad İktidarı ile gelişen) iyi ilişkilerinin varlığı etkili olmuştur. Bu durum, bölgedeki diğer ülkeler ile uyumlu bir politika olmuştur. Ne var ki; Batı ülkeleri direkt bir rejim değişikliği öngörmüş ve Rusya-İran gibi ülkeler ise Rejimin devamlılığını desteklemiştir. Her şekilde; Türkiye, bu dönemde Suriye Rejiminden reform talebinde bulunmakla yetinmiştir. Bu dönem; krizin başından, 2012’ye -Türk F-4 Phantom Uçağı’nın düşürülmesine- kadar olan zamanı kapsamaktadır (CNN Türk, 2012). Yine aynı yıl içerisinde, Suriye Rejim Güçleri tarafından gerçekleştirilen Hume Katliamı sonrası Türkiye, Suriye ile diplomatik ilişkilerini askıya almış ve Suriyeli diplomatların ülkesini terk etmesini istemiştir (BBC, 2012)

3. Güvenlik Politikaları ve Göç: 2015 itibariyle Türkiye’nin politikaları Suriye’nin yeni gerçekliği ile uyumlu hale gelmiştir. Geçmişe kıyasla daha güvenlik odaklı bir politika izlenmeye başlamıştır. Göç hareketlerine karşın düzenleyici politikalar (Başlangıçta engellemek üzerine olsa da 2016 itibariyle güvenli bölgelere yerleştirme ve sonrasında da açık kapı politikası kendini göstermiştir. (ERDOĞAN, 2020)) ve terörle mücadele bu dönemde en çok kendini gösteren öncelikler olmuştur.

Yakın Zamandaki Gelişmeler

Türkiye, Şubat 2020’de Bahar Kalkanı Harekâtı ile Rejim ve Muhalif güçler arasında bir denge kurulması ile sonuçlanacak askeri müdahale gerçekleştirmiştir (Özer, 2020). Bu denge durumu, 2022’den itibaren değişmeye başlamıştır.

Rusya-Ukrayna Savaşı’nın çıkmasıyla beraber Rusya, Suriye’deki güçlerini anakarasına çekmek durumunda kalmış (Orhan, 2024); Ekim 2023 itibariyle başlayan Hamas-İsrail Savaşı ise İran destekli milis güçlerinin Lübnan’a kaydırılmasına yol açmıştır (Orhan, 2024). Bu gelişmeler sonucunda Suriye’de Esad Rejimini destekleyen güçlerin boşluğu kendini belli etmiştir.

Gazze Savaşı’nın en nihayetinde Lübnan’a taşması (ki İran’ın Suriye’deki kuvvetlerini kaydırmasının ardındaki sebep budur) da Suriye’nin bir cephe ülkesi olmasına yol açmıştır (Orhan, 2024). Bu durum, Beşşar Esad Rejimi’ nin oldukça yıprandığı ve zayıfladığı bir dönemde daha da aşağı çekici bir etki yaratmıştır.

Bu sebeplerden ötürü; muhalif güçlerin 27 Kasım 2024 itibariyle başlattığı harekât, kayda değer bir direniş ile karşılaşmadan (En nihayetinde Suriye, geçmişte havadan Rusya ve karadan da Hizbullah-İran sayesinde askeri savunmasını sürdürürken, artık bu desteklere sahip değildi. Böyle bir pozisyondayken de direnç gösterme gücüne sahip değildi.) -Şam dahil- bölgesel bir kontrol imkânı sağlamıştır. Dengeler aleyhine gelişen Suriye Rejimi çökmüş ve Beşşar Esad da ülkeden kaçmıştır (Orhan, 2024).

Bu da yeni rejimin nasıl ve kim(ler) tarafından oluşturulacağı sorusunu gündeme getirmiştir.

Şimdi Ne Olacak?

Sürdürülebilir ve kalıcı iktidarın sağlanmasında güç dengelerinin nasıl olacağı önemlidir. HTŞ lideri Ahmet Eş-Şara (Colani olarak da bilinir), şu anki geçici hükümetin başkanı olarak görev almaktadır ve Mart 2025 itibariyle de kurulmuş olan hükümet kabinesini açıklamıştır (BBC , 2025). Süreçte kendini etkili bir aktör olarak gösteren ve Suriye’nin sınır komşusu olan Türkiye ise bu durumu tasvip ettiğini belirtmiştir (BBC , 2025).

Türkiye’nin yeni Suriye’nin kuruluşunda kendini daha etkin yapmaya yönelik bir girişimi olduysa da bu -İç Savaş esnasında da yokluğunu pek de hissettirmeyen- İsrail’in varlığı tarafından engellenmiştir: Türkiye, Suriye’nin orta kesimlerinde bir hava savunma sistemi kurulmasına yönelik teklifte bulunmuş olsa da bu durum İsrail’in hareket kapasitesini kısıtlayacağından Suriye Geçici Hükümeti tarafından reddedilmiştir (Lister, 2025).

Esad’ın düşüşünden itibaren Suriye üzerine düzenlediği hava harekatları (Lister, 2025) da göz önünde bulundurulduğunda, İsrail’in bu yeni kurulum sürecinde etkin olacağı zaten belliydi şeklinde yorumlanabilmektedir. Bu da Türkiye ve İsrail arasında, Suriye üzerinde bir yönetim mücadelesinin yaşanacağının sinyallerini vermiştir.

Ne var ki; Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın “Suriye’de, İsrail dahil, herhangi bir ülke ile çatışma niyetimiz yoktur.” açıklaması Türkiye’nin gelecek tutumu hakkında kamuoyu düşüncelerini oluşturmuştur. Ancak Fidan, aynı konuşmanın devamında “Suriye’nin tekrar, Türkiye’nin milli güvenliğini tehdit edecek bir iç karışıklığa, operasyona, provokasyona maruz kalmasını da izleyemeyiz. Sadece bakmakla yetinmeyiz.” şeklinde bir açıklamada da bulunmuştur. Bu açıklamanın yorumlanmasında Türkiye’nin Suriye İç Savaşı’ndaki politika değişikliklerine (Özellikle İzolasyon Politikalarından Güvenlik Politikalarına geçişe) bakarak yorumlamada bulunmak yanlış olmayacaktır.

Her şekilde Türkiye’nin Suriye’de kurulan yeni rejimin bağımsızlığını destekler bir yaklaşımda bulunacağını düşünmek çok da yanlış olmayacaktır. Öte yandan Suriye’de yaşanan, yeni rejimin karşıtı, başkaldırılar da mevcuttur (Alarabiya English, 2025) (Güngör, 2025). Bu başkaldırıları, “Esad yanlısı” olarak nitelendirmek yanlış olmayacaktır (Alarabiya English, 2025). Bu başkaldırılar, Eş-Şara Rejimi ile isyancıların çatışmaları ile sonuçlanmış ve çok sayıda sivilin (ki bu sivillerin Arap Alevileri ve Dürzileri kapsadığı belirtilmiştir) de öldürülmesi ile sonuçlandığı kamuoyuna aktarılmıştır (Alarabiya English, 2025).

Suriye’de kurulmaya çalışılan devlet düzenine bakıldığında ise üniter bir yapı kaygısı öngörülmektedir. Ancak bu durum, hala güç sahibi olan YPG/PKK’nın tam anlamıyla tasfiye edildiği anlamına gelmez. Nitekim Kürt liderliğinde oluşan ve Suriye’nin kuzeyinde etkili olan SDG, yeni kurulan yönetime entegre olacağını bildirmiştir (BBC, 2025). Bu da yeni Suriye’nin, 2003 sonrası Irak’a kıyasla bakıldığında üniter bir yapı kurabileceğinin bir göstergesidir.

Sonuç

*Analizlerdeki fikirler yazarına aittir ve İstihbarat ve Güvenlik Araştırmaları Merkezinin editöryal politikasını yansıtmamaktadır.

Kaynakça